Dit boek ziet het licht op het ogenblik dat Brussel luisterrijk zijn duizendjarig bestaan viert. Het is immers naar alle waarschijnlijkheid omstreeks 979 of in de daarop volgende jaren dat een castrum werd gebouwd in een eiland van de Zenne, dat het eerst rekende element van de toekomstige stad is. Een stad kan evenwel bezwaarlijk haar verjaardag gedurende verscheidene opeenvolgende jaren vieren. Daarom
werd 979 gekozen, één jaar dus om een tijdperk te vertegenwoordigen.

De gelegenheid was gunstig om een bijdrage tot :o\vel de geschiedenis als tot de kunst te leveren. Dit is : wij in dit boekdeel pogen te doen.

Bij een eerste benadering dienden wij twee problemen op te lossen : een probleem van afbakening en een probleem qua historisch kader.

De afbakening had met het woord Brussel zelf te maken. Lange tijd werd door allen hieronder zonder enige dubbelzinnigheid hetzelfde verstaan. Toen abt Mann op het einde van de XVIIIe eeuw een Description de Bruxelles, ou état présent, tant ecclésiastique que civil, de cette ville publiceerde, was er bij hem geen spoor van aarzeling te bespeuren : Brussel was voor hem niets meer en niets minder dan de stad gelegen binnen de muren 'waarvan de omtrek ongeveer 4.300 vaam bedroeg, wat neerkomt op twee Franse mijl min een achtste'. In de XIXe en XXeeeuw nam de stedelijke agglomeratie buiten de (overigens geslechte) muren snel uitbreiding, terwijl de stad zelf (in de administratieve betekenis van het woord) door aanhechting slechts een deel van het nieuwe stedelijke grondgebied bestreek. Vandaar de dubbelzinnigheid : 'Brussel' zou voortaan kunnen doorgaan voor de administratieve entiteit met die naam en wel als enige met de officiële rang van stad en enige die de kern van de agglomeratie vormt; 'Brussel' zou echter ook kunnen doorgaan voor de gehele agglomeratie, die verscheidene gemeenten omvat en die tegenwoordig ten minste zeven keer zoveel inwoners telt als de stad zelf. Bij het gebruik van het woord aarzelt men voordurend tussen beide betekenissen. Wij hebben bewust voor de tweede gekozen.

Zeggen dat 'Brussel' 'stedelijke agglomeratie' betekent lost evenwel niet meteen het probleem op van het historisch kader dat doorheen de geschiedenis in beschouwing moet genomen worden. Bestudeert men het verleden van een land of schrijft men de geschiedenis van België of de geschiedenis van Frankrijk, dan projecteert men door de eeuwen heen in het verleden het silhouet van het hedendaagse land, ongeacht de vaak totaal artificiële aard van die projectie. Voor Brussel zou men dezelfde methode kunnen volgen. Dit zou ertoe leiden dat de geschiedenis van de oude stad bestudeerd wordt alsook die van de dorpen die er lange tijd omheen gelegen hebben en die later in het stadspatroon opgenomen zijn. Wij gaven er de voorkeur aan—en dit is precies de betekenis van het woord Groei in de titel—uitsluitend het stedelijke Brussel in zijn ontwikkeling te volgen. Ons kader wijzigt zich dus in de tijd naarmate de stad groeit.

We gebruiken het woord groei, doch leggen tevens de klemtoon op het woord hoofdstad. Beide begrippen hangen historisch in grote mate samen. Het is duidelijk dat de groei goeddeels verklaard wordt door de rol die Brussel als hoofdstad speelt. Hieruit groeit de voorrang die Brussel in België krijgt.

Ten opzichte van andere Belgische steden is dit een frappant verschijnsel. We beperken ons tot het bespreken van twee teksten, die vier eeuwen uit elkaar liggen. Bij het begin van zijn regering was Karel de Stoute verwikkeld in geschillen met de Gentenaars (1467) en moest hij op hun eisen ingaan. Karel was echter ook voor de Brusselaars beducht. 'De hertog vreesde erg, aldus Chastellain, dat die felle Brusselaars het hele land (versta : Brabant) zouden besmetten en bederven en dat ze zijn erfdeel in gevaar zouden brengen door het voorbeeld dat ze te Gent gekregen hadden'. 'Ofschoon, zo vervolgt de kroniekschrijver, Brussel niet hetzelfde was als Gent, noch van hetzelfde gewicht, zoals hij wel wist'. Hierin herkent men het respectieve belang, de hiërarchie van de steden in de XVde eeuw. Maken we nu een sprong van bijna vier eeuwen, dan komen we in 1862 terecht. In dat jaar verklaarde Frère-Orban, de grote liberale staatsman, aan de hertog van Brabant (de toekomstige Leo- [...]