Vroeger was men van mening dat de naam Kuringen was afgeleid van kur (cour, hof) en ingen (weilanden), dus: Cour-ingen, de weilanden van het hof. Met dit Hof werd kennelijk het Kasteel bedoeld, dat echter gebouwd werd in de 12de eeuw, terwijl er reeds vroeger sprake was van Kuringen. Thans neemt men aan dat Kuringen van de Germaanse mansnaam Kuri is afgeleid. Na de Frankische landinname vanaf de 5de eeuw ontstonden ook de Germaanse nederzettingsnamen, waarbij de afleidingen van persoonsnamen op ingum of ingas gevormd werden. Kuri-ingum betekent dus "bij de lieden van Kuri". In een schenkingsakte van gravin Ermengardis, die dateert van 1078, staat Kuringen vermeld als Curenge, alias Curinges. Deze schrijfwijze vinden we ook in de Acta Sanctuorum, waarin de levens van alle heiligen beschreven zijn.

Curinges wordt hierin beschreven als de plaats van een van de hoeven van de Pepiniden, een van de uitgestrekte meierijen door de Pepijns in Haspinga opgericht. Pepijn de Oude (Pepijn van Landen) was gehuwd met Itta (later de Heilige Ida). Zij hadden een zoon: Grimoald en twee dochters: Geertruydt en Begga (later: de Heilige Gertrudis en de Heilige Begga). Gertrudis (626-659) bracht waarschijnlijk een gedeelte van haar jeugd door op het goed van haar vader te Kuringen; zij wordt er vereerd als patrones.

Het Kasteel heeft in Kuringen een voorname rol gespeeld. Oorspronkelijk bevond zich hier een kleine nederzetting, bestaande uit enkele primitieve woningen. Om zich in een eerste fase te beschermen tegen rovers en vijandelijke troepen bouwde men een kleine versterking: een "motte", bestaande uit een houten gebouwtje, omgeven door een ringgracht en een aardwal. Nadien kwam er een stevige palissade, voorzien van een loopbrug. Bij onraad trokken de buurtbewoners zich terug binnen de omheinde ruimte en zochten bescherming in de mottetoren. Aanvankelijk vervulde de mottetoren alleen een verdedigende functie. Dat veranderde in de 11de eeuw, toen ontstond de donjon, waarbij verdediging en woonfunctie in één toren werden geconcentreerd. De eerste donjons waren vierkant van vorm, maar wegens de kwetsbare hoeken werd al spoedig overgegaan tot ronde torens. De oorspronkelijke burcht van Kuringen bestond uit vier grote hoektorens. Nadat de donjon van Borgloon werd verwoest in een strijd tegen de bisschop van Luik, bewoonden de Loonse graven hun versterkt kasteel te Kuringen (waarschijnlijk vanaf 1140).

Met het vrijheidscharter van 1240 kregen de bewoners van "Curingen-binnen-de-hameyen" (gebied binnen de slagbomen) dezelfde rechten en vrijheden als de bewoners van Luik. Buiten deze afgebakende kern gold nog steeds het Loons recht. Het grafelijk leenhof werd in de 13de eeuw verplaatst naar Kuringen, het deed dienst als rechtbank voor feodale zaken en als opperste beroepshof voor de meeste Loonse schepenbanken. Dit hof noemde men "Edele Leenzaal van Kuringen", vanaf 1584 overgebracht naar Hasselt, doch met behoud van zijn oorspronkelijke benaming.

Het graafschap Loon werd in 1366 definitief ingelijfd bij het prinsbisdom Luik. Verscheidene prins-bisschoppen hebben meermaals op het kasteel te Kuringen verbleven, onder anderen Arnold van Hoorn, Jan van Beieren, Jan van Heinsberg (die er overleed) en Lodewijk van Bourbon, onder wiens bewind het kasteel in 1485 in brand werd gestoken door aanhangers van de familie Van der Marck (Het Everzwijn van de Ardennen, stam Lummen). De man die zijn stempel drukte op het uitzicht van het kasteel was prins-bisschop Erard van der Marck (stam Sedan).

Hij liet het kasteel opmerkelijk verfraaien; er werden prachtige tuinen aangelegd met mooie fonteinen. Tijdens zijn bewind werd in 1515 een prins-bisschoppelijke kapel bijgebouwd aan de St.-Gertrudiskerk, met particuliere toegang vanuit het kasteel. Deze [...]