Om de alleroudste prentkaarten te becommentariëren heeft het geen zin de verre geschiedenis van Essen uit haar historische nevels te halen, want ze dateren hoogstens van rond 1900 en geven een tamelijk juist beeld van de tweede helft van de negentiende eeuw. Die fotograaf heeft wel een goede gids of adviseur gehad, die hem wees op de twee typische aspekten van Essen: landbouwgemeenschap en grensdorp.

Die twee aspekten willen we de lezer voorhouden. De paters norbertijnen van de abdij te Tongerlo noemen we terecht „de middeleeuwse boerenbond van de Noorderkcmpen”. Ook hier ter plaatse, in de heerlijkheid Essen-Kalmthout-Huybcrgen (kerkelijk behorend bij de parochie Nispen), waren zij èn grondheer en dorpsheer èn parochieheer. De oudste hoeven zijn abdijhoeven en van de twintig die er ooit waren, zijn er in 1974 nog twee min of meer gaaf — want gerestaureerd - bewaard: „De Grecf” onder Kalmthout en „De Kiekenhocve” onder Essen. Andere relieken van de norbertijnen - op de prentkaarten aan te wijzen - zijn: de oude pastorij op de Heuvel, de O.L. Vrouwekerk aan de grens, de windmolen op Molenheide, de turfvaarten en de oude aardewegen.

In de richting zuid-noord zijn er twee belangrijke buiten-gaatse wegen. De eerste, vanuit Antwerpen komend, splitst zich op Zilveren Hoek in twee banen: de voornaamste over Horendonk en Rucphen naar Moerdijk, de andere over Esscn-Nicuwstraat naar Roosendaal. De andere is de Oude Baan van Kalmthout over Wildert, Essen (de molen) en Nispen (de kerk). Essen had hier zijn windmolen en een meisjesschool. Vandaar nu drie straatnamen: Oude Baan, Molenstraat en Kloosterstraat. In de richting oost-west was er de belangrijke postbaan van Rucphen over Horendonk, Essen-Hcuvcl, Bclic-straat en Kerkstraat, Mocrkantsebaan, Hoek, doorheen de Kalmthoutsc Heide naar Putte.

De Franse revolutie (1789) maakte een eind aan dat abdij-tijdvak. Vanaf 1800 vestigt zich op Essens grondgebied een kasteelheer, koper van abdijgronden — het zo geheten „zwart goed” - en bezitter van bijna alle onbebouwde, weinig vruchtbare gronden op de hoge hellingen, richting Kalmt-houtse Heide. Zo woonden achtereenvolgens op kasteel Hemelrijk de Brusselse heren Dochcz, Rey, Gihoul en Calmeyn. Aan hen danken we de Rey-vijver, de velobaan, het domein „De Beider” en „De Klokhoeve”, het gemeentepark en „Kiekenhocve”.

Essen kreeg, als grensdorp, zijn huidig uitzicht na 1830. Toet werd de staatsgrens getrokken. Vóór 1830: geen „Hollandse” grens, grenspalen of douaneposten. Van dat tijdvak dateert het oude gemeentehuis (1823), met in de balkonstavcn de vergulde letter W met kroon van koning Willem I, vorst van de Nederlanden.

Na 1830 veranderde het dorp zó van uitzicht. Nabij de grenspost in de Nicuwstraat zal nog vóór 1850 bijna een derde van de huidige huizen gebouwd worden. Naast de klassieke huizen van smid, wagenmaker, bakker, winkelier, brouwer, herbergier, schoenmaker, huidevetter, burgemeester, notaris, dokter of pastoor, ontstaan daar sigarenfabrieken, expeditie-kantoren, nieuwe herbergen en winkels en het douanekantoor (1882). Het zijn de sierlijke burgershuizen langsheen de breedgekasseide Nicuwstraat met arduinen boordstenen. Om die pracht van „trottoirs” en mooi Hollands praten werd Essen toen door zijn buren bespot.

Nog groter waren de veranderingen in de nieuwe stationswijk of de Sint-Antoniusparochic. De spoorweg en het station, beide uit 1854, deden omheen drie nieuwe straten (Statiestraat, Spoorwegstraat en Handclstraat) een volksrijke buurt ontstaan. Een kleine invasie van vreemdelingen: Belgische en Nederlandse douane- en spoorwegambtenaars, reizigers in de nieuwe restaurants en cafés, expeditiebedrijven, kooplui en leveranciers van brood en ander veevoeder in de Quarantainc-stallen (1896), een nieuwe parochie omheen de Sint-Anto-niuskerk (1906), op Heikant een ijzergieterij en in volle wildernis op Rauwmoer klooster en college van de paters redemptoristen (1906).

Op de prentkaarten is nog heel wat van het oude Essen (1830-1854) te vinden. We willen daar op wijzen in de [...]