Op 10 mei 1990 was het net vijftig ¡aar geleden dat het Duitse leger voor de tweede keer in een goede kwarteeuw tijd België binnenviel. De oorlog is niet alleen een van de vier ruiters van de apocalyps, maar ook de vader van de geschiedenis. Zo'n datum als 10 mei 1940 is dan ook een cesuur, voor diegenen die hem als getuigen meemaakten, en voor diegenen die er nadien over horen, lezen en schrijven.

Na vijftig ¡aar vormen zij die de oorlog nog meemaakten, een minderheid. Maar hun geheugen is over die gebeurtenissen vaak haarscherp. Van mei 1940 herinneren ze zich de paniek van de eerste dagen, de chaotische vlucht, de lamentabele militaire campagne, de alomtegenwoordigheid van de dood, het prachtige weer, de moorddadige aanvallen van de stuka's, de verbazing bij de eerste kennismaking met de Duitse soldaten, van wie de meesten, anders dan de brandschattende ulanen van 1914, beschaafd in de omgang bleken te zijn.

Mei 1940 roept ook meteen herinneringen op aan de bewogen járen nadien: de rantsoenering, de kollaboratie, de bombardementen, de afrekeningen tussen wit en zwart, de bevrijding, de repressie.

Voor de meesten onder ons is de oorlog het stuk verleden dat door onze ouders of grootouders het meest werd naverteld. Of helemaal niet werd verteld, wanneer dat verhaal te diepe trauma's had verwekt. De Tweede Wereldoorlog is tegelijkertijd het stuk recente geschiedenis dat het meest als inspiratiebron voor boeken — fiction en non-fiction — of tv-feuilletons diende.

De oorlog van '40 is ook weer aktueel geworden door de Oosteuropese revolutie van vorig ¡aar. Als Litouwen, Letland en Estland proberen onafhankelijk te worden van de Sovjetunie, dan is dat om een reeks beslissingen uit 1939 en 1940 terug te schroeven die van dezelfde agressiviteit waren als de Duitse inval in ons land.

Als er vandaag in Europa zoveel angstgevoelens voor de Duitse eenmaking bestaan, dan is dat onder meer wegens het Duitse imperialisme van toen. Als in 1989 het bestaande machtsevenwicht in Europa in elkaar stortte, dan ging het daarbij om een geopolitieke struktuur die ontstond uit de oorlog van 1940.

Van 8 tot en met 28 mei 1990 brachten De Standaard/Het Nieuwsblad/De Gentenaar een breed fresko van wat plechtstatig de Achttiendaagse Veldtocht wordt genoemd. We rekonstrueerden niet alleen de gebeurtenissen van mei 1940, maar maakten er ook een analyse van en hadden ook oog voor misschien niet zo opvallende details.

Anno 1990 begint 10 mei 1940 inderdaad al een stuk ver verleden te worden. De vijftigste verjaardag van een gebeurtenis is de laatste waarbij levende getuigen, navertellers en historici elkaar aanvullen. Een vijfenzeventigste verjaardag wekt weinig beroering, zoals vorig jaar op 4 augustus bleek. En een honderdste verjaardag is er uitsluitend voor historici.

Ons geluk bij dit alles is dat we zeker niet met heimwee of nostalgie op mei 1940 moeten terugkijken, ook al kan men melancholisch doen over de tijd dat er nog wat gebeurde of over de vele uitingen van spontane menselijke solidariteit die toen genoteerd werden. Vanuit het West-Europa van 1990 lijkt de oorlog een bijna overwonnen plaag en heeft de samenleving van 1940 iets primitiefs dat we hopelijk ontgroeid zijn.