In 1949 droeg Oostende de ’’Prins der schilders” op een vorstelijke wijze ten grave. Twintig jaar voordien was James Sidney Ensor, de non-conformist, plechtig tot baron geadeld na een grote retrospectieve tentoonstelling in het Paleis voor Schone Kunsten te Brussel.

Het eerbetoon kwam laat. Ensor was nauwelijks twintig jaar als hij werken schilderde die nu door musea over de gehele wereld worden gezocht.

In amper twee decennia visualiseerde hij zijn innerlijke wereld in hallucinante visoenen en maskertonelen.

Tijdgenoten-critici verweten Ensor dat zijn schilderkunst duister en vol verwarring was. Vanuit onze tijd gezien is het juist merkwaardig dat Ensor zo’n doorzichtig beeld geeft van zijn tijd, eerst beleefd in het eigen milieu, later meer opengetrokken naar de bourgeoismaatschappij met haar zelfvoldaanheid.

Het komt me voor dat Ensor zijn meesterwerken heeft geschapen op het ritme van zijn teleurstelling en verzet. Het kan een boeiende speculatie zijn om te stellen dat Ensors kwaliteiten de uitdagende miskenning schatplichtig waren en dat zijn creativiteit brak op de doorbrekende roem. Het is echter ook zo dat de exaltatie van waaruit de egocentrische fantast de wereld beleefde slechts van korte duur kon zijn. Ensor heeft eigenlijk nooit een rustig en neutraal standpunt ingenomen tegenover de hem omringende wereld. Hij was te bezeten van zichzelf, te overtuigd van zijn leiderschap. De agressieve helderheid van zijn palet is gaandeweg gegroeid, maar wonderbaar is de dosering agressie-zelfbeheersing die in zijn grote creatieve periode nooit heeft gefaald.

Het impressionisme, waarvan Ensor de zoektocht naar het natuurlijke licht en de zuivere kleur overnam, kon hem niet direct inspireren tot grote originaliteit, daarvoor had het mijns inziens te weinig Ínhoud. Ensor kwam wel onder de bekoring van het momentane, maar hij laadde het reeds vroeg met zijn subjectiviteit. ’’Kunst geeft niet het zichtbare weer, maar maakt zichtbaar”. (P. Klee). Met zijn belangstelling voor het irreële is Ensor een exponent van het symbolisme en een voorloper van het surrealisme. Wanneer de subjectieve opstelling van de kunstenaar volop wordt gedreven door zijn verlangen de mens te ridiculiseren, ontstaat een geheel nieuw universum bevolkt met maskers, skeletten en demonen, een groteske en uitdagende wereld, waar het sarcasme langzaam een overmatige nadruk zal krijgen. Zijn heftig en zeer individueel gevoel, in schitterende kleuren en in vervormende lijnen uitgedrukt, maakt van Ensor een voorloper van het expressionisme.

Als Gemeenschapsminister van Cultuur ervaar ik het als een grote eer deze kunstenaar van wereldklasse, die het buitenland ons benijdt, in deze catalogus te mogen inleiden.