Ook vandaag de dag behouden oude spreekwoorden hun waarde en ik zou er één willen vooropstellen, in zijn Nederlandse vorm, al wordt het gewoonlijk in ’t Frans aangehaald: ‘Adel verplicht’. Waar ik naartoe wil, is het uitgangspunt, dat Mol niet zomaar een gewone gemeente in de Kempen is. Mol is méér. Mol is een begrip. Dat heeft het te danken aan zijn uitgestrektheid, zijn oud-Kempens verleden, zijn abdij, zijn landschappen, maar inzonderheid aan Jacob Smits, en - in de jongste tijd - aan het atoomcentrum.

Voor mensen van buiten Mol - zoals steller dezes - en kultureel gericht, is Jacob Smits de grote naam voor Mol. Als zij zeggen ‘Mol’, dan roept die naam op: ‘Jacob Smits en de oude Kempen te Achterbos’. Smits heeft voor hen het beeld van oud-Mol bepaald en de Europese kunstgeschiedenis binnengeleid, al weze dat beeld nu juist of niet juist. Het belang van Mol heb ik op zeker ogenblik van mijn leven ‘aan den lijve’ ondervonden. Ik heb dat feit nog nooit neergeschreven. Hier nu past het, meen ik.

Toen ik in 1951 terugkeerde uit Skandinavië, waar ik ettelijke openluchtmusea had gezien, o.a. het beroemde ‘Skansen’ (= ‘De Schans’) te Stockholm, droomde ik van een openluchtmuseum te onzent, maar een museum van een andere opvatting dan wat ik had ervaren. Het zou beperkter zijn wat het bestreken werkgebied betreft, maar inniger, bovendien echter en vollediger in de diepte: het zou een Kempense nederzetting zijn, met alles wat ertoe behoort: naast boerderijen ook ’n kerkje, molens, smidse, wagenmakerij, herberg, schiethoorn, dorpslinde en wat daar nog verder van node is. En waar ergens in de Kempen zag mijn verbeelding zo’n
Kempens schrijn ontstaan? ‘Ergens’ in de grote gemeente Mol! Wie weet wat er zou gebeurd zijn, hadde ik toen niet spoedig en toevallig belangstelling gevonden voor mijn plan vanwege de gouverneur van Limburg?... Maar nog altijd blijft het voor mij waar, dat Mol wat verplicht is tegenover de oud-Kempense dingen. Van de sfeer, de bouwsels, het leven, het landschap die Jacob Smits in 1889 te Achterbos heeft aangetroffen, schiet niets meer over. Wie zou voortgaan op Smits’ werk, en Achterbos tot doel van een pelgrimstocht zou nemen, hij beleefde de ontgoocheling van zijn leven. Een eerste vraag die ik daarom hier wil opwerpen is, of er niet ergens één boerderij zou kunnen bewaard worden, of wedersamengesteld uit nog bestaande verspreide onderdelen? Naar mijn inzicht is Mol dat verplicht tegenover zijn verleden en tegenover de - misschien énige? - Europese figuur die het onder zijn bewoners heeft geteld.

Kentekenend voor het belang der Kempense volks-kultuur te Mol is het feit, dat niet minder dan drie monumenten uit Mol zijn overgebracht naar het Vlaamse Openluchtmuseum: een schuur met langs-gerichte den of dorsvloer uit de Zelm, een schuur met dwarsgerichte den of dorsvloer uit Sluis-Boerenstraat en de standerdwindmolen uit Millegem. Daar is echter nog méér aan te halen.

De mutsen die gedragen worden door de diensters in de museumherberg ‘In St. Gummarus’ zijn er ‘Molse’! Dat wil zeggen: ze zijn nagemaakt naar de muts die de wakkere molenarin van de Millegemse molen mij in bruikleen heeft gegeven; het was de muts geweest van haar moeder of haar schoonmoeder, ik weet het niet meer zo juist, maar ik heb wel onthouden, dat het vrouwtje-in-kwestie was gestorven in 1932. Toen wij het schuurtje van Louis Van Hoof (f1954) aan de Boerenstraat te Sluis hebben gered - dank zij het tijdig [...]